كشته شده . گفت : در اين صورت زندگى پس از او را مىخواهيد چه كنيد ؟ برخيزيد و براى همان چيزى كه پيامبر مرده است شما نيز بميريد ! سپس خود به سوى دشمن رفت و جنگيد تا كشته شد . « 1 » اين روايت ناظر بر اين حقيقت است كه آنها همراه وى به جنگ برنخاستند . بازگشت به گذشته كه ناشى از ترديد در نبوّت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بود ، تنها به شمارى از صحابه در جنگ احد محدود نمىشود ، بلكه در همهء سختىها و شكست‌ها و شرايطى كه جريان باد مخالف مىوزيد ، تكرار مىشد . عمر بن خطاب ، خود دربارهء تكرار اين ترديد ، آن هم به صورتى شديدتر ، در روز صلح حديبيه براى ما سخن مىگويد ؛ كه شك در آن روز وى را به انديشه تمرد نسبت به رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و قيام عليه او واداشت . او مىگويد : « چنان به شك افتادم كه از هنگام اسلام آوردنم تا به آن روز چنين شك نكرده بودم . اگر در آن روز پيروانى مىيافتم ، زير بار اين صلح نمىرفتم » . « 2 » خنده‌دار و گريه‌آور اين است كه چنين گزافه گويىهايى از اين صحابه تنها هنگامى شنيده مىشد كه ترس از ميان رفته بود ، و بيم خطر وجود نداشت . يعنى همان حالتى كه زبان‌هاى تند به سخن درمىآيد . هرگاه كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از لاف زدن‌هاى دروغين‌شان به تنگ مىآمد به قصد خاموش كردن آنها ترسشان را يادآور مىشد ، چنان كه در روز حديبيه فرمود : « آيا جنگ احد را فراموش كرده‌ايد كه بالا مىرفتيد و به هيچ كس توجّه نداشتيد و من از دنبال شما را صدا مىزدم ؟ آيا جنگ احزاب را فراموش كرده‌ايد كه از بالا و پايين بر سر شما ريختند و چشم‌ها برگشت و جان‌ها به گلو رسيد ؟ آيا فراموش كرده‌ايد روز چنان را ؟ . . . » « 3 » 4 - حزب اموى فتح مكّه يكى از نقاط عطف اصلى تاريخ اسلام است . پس از آن بود كه مسلمانان از حالت يك گروه انقلابى به نيرويى متمركز و قدرتمند و دولتى پيروزمند و چيره تبديل

--> ( 1 ) - السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 3 ، ص 88 . ( 2 ) - مغازى واقدى ، ج 2 ، ص 7 و 6 . ( 3 ) - همان ، ص 609 .